Որո՞նք են հիմնել առաջին դպրոցները ,տվեք դրանց նկարագրությունը։ Առաջին դպրոցները հիմնվել են Հին Միջագետքում՝ տաճարների և պետության կողմից։ Այդ դպրոցներում երեխաներին սովորեցնում էին գրել, կարդալ և հաշվել, իսկ ուսուցիչները հիմնականում քրմեր էին։
Տեքստից գրի՛ր երկու հետաքրքիր տեղեկություն,որոնք չեք հանդիպել ժամանակակից դպրոցում ,և հակառակը՝ գրիր երկու հետաքրքիր բան ,որ հանդիպել եք ժամանակակից դպրոցում։ Տեքստից (հին դպրոցներից)՝ Սովորողները գրում էին կավե տախտակների վրա։ Ուսուցիչները հիմնականում քրմեր էին։ Ժամանակակից դպրոցում՝ Սովորողները գրում են տետրերում կամ օգտագործում համակարգիչներ։ Դպրոցներում կան տարբեր առարկաներ և մասնագիտացված ուսուցիչներ։
Համեմատիր Հունաստանի և Հռոմի կրթության մակարդակները ։ Հիմնավորի՛ր օրինակներով։ Հին Հունաստանում և Հռոմում կրթությունը տարբեր ուղղվածություն ուներ։ Հունաստան Հունաստանում կրթությունը ավելի շատ կենտրոնացած էր մարդու զարգացման վրա՝ մտքի, մարմնի և արվեստի ներդաշնակության վրա։ Երեխաները սովորում էին կարդալ, գրել, երաժշտություն, պոեզիա և զբաղվում էին նաև մարմնամարզությամբ։ Օրինակ՝ Աթենքում կարևոր էր, որ մարդը լինի և՛ մտածող, և՛ ֆիզիկապես զարգացած։ Հռոմ Հռոմում կրթությունը ավելի գործնական էր։ Այն ուղղված էր պետական ծառայությանը, օրենքներին և խոսքի արվեստին։ Երիտասարդները սովորում էին հռետորություն, իրավագիտություն և հաշվապահություն, որպեսզի կարողանան աշխատել պետության կառավարման մեջ։ Օրինակ՝ հռոմեացի հռետորները պատրաստվում էին ելույթների և քաղաքական գործունեության համար։ Համեմատություն Հունաստանում կրթությունը ավելի մշակութային և բազմակողմանի էր, իսկ Հռոմում՝ ավելի գործնական և ծառայողական պետության կարիքներին։
Մանրամասն նկարագրիր Շումերի , Հունաստանի և Հռոմի կրթական համակարգը ։
Լրացուցիչ վարժություններ
Քննարկում․ Խմբով քննարկեք, թե ինչու Հռոմի հասարակ դասերի բաժանումը կարևոր էր պետության կառավարման համար։
Ստեղծագործական․ Պատկերացրու, որ դու Հռոմի քաղաքացի ես։ Գրիր կարճ նամակ, որտեղ նկարագրում ես քո դասի առօրյան։ Սիրելի ընկեր, Ես քեզ գրում եմ Հռոմից։ Ամեն առավոտ ես գնում եմ դպրոց։ Դասերը սկսվում են շատ վաղ, և մենք սովորում ենք կարդալ, գրել և հաշվել։ Ուսուցիչը մեզ սովորեցնում է նաև ճիշտ խոսել, որովհետև ասում է, որ դա շատ կարևոր է հռոմեացու համար։ Դասերի ժամանակ մենք հաճախ բարձրաձայն կարդում ենք և կրկնում ենք ուսուցչի ասածները։ Երբեմն սովորում ենք նաև օրենքների և Հռոմի պատմության մասին։ Դասերը երբեմն դժվար են, բայց ես փորձում եմ լավ սովորել, որպեսզի մի օր լավ քաղաքացի դառնամ։ Հուսով եմ՝ դու էլ լավ ես սովորում քո երկրում։ Քո ընկեր՝ Հռոմի աշակերտ
Դաս 25. «Հայ հին դպրությունը»
Հարցեր և առաջադրանքներ
Ի՞նչ է նշանակում մեհենագրություն ասելով։ Նկարագրիր մեհենագրական գործունեությունը։ Մեհենագրություն է կոչվում հին Հայաստանում օգտագործված գրության ձևը, որը կիրառվում էր մինչև հայ գրերի ստեղծումը։ Այն կապված էր հեթանոսական մեհյանների (տաճարների) հետ։ Մեհենագրական գործունեությունը իրականացվում էր հիմնականում մեհյաններում ծառայող քրմերի կողմից։ Նրանք օգտագործում էին հատուկ նշաններ և պատկերներ՝ կրոնական ծեսեր, զոհաբերություններ և կարևոր տեղեկություններ գրի առնելու համար։ Այս գրությունը լիովին զարգացած այբուբեն չէր և ավելի շատ հիշեցման կամ խորհրդանշական բնույթ ուներ։ Մեհենագրությունը կարևոր դեր է ունեցել հին հայ մշակույթի մեջ, քանի որ այն եղել է գրավոր մշակույթի վաղ ձևերից մեկը մինչև Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց այբուբենի ստեղծումը։
Նախաքրիստոնեական Հայաստանում ո՞վ է եղել դպրության աստվածը ։ Նախաքրիստոնեական Հայաստանում դպրության և գիտության աստվածը եղել է Տիրը։
Համեմատիր նախամաշտոցյան և մաշտոցյան ժամանակաշրջանները։ Ո՞ր շրջանի ձեռքբերումներն ենք այսօր օգտագործում ,փորձեք հիմնավորել։ Նախամաշտոցյան շրջան Այս շրջանում հայերը դեռ չունեին իրենց ստեղծած այբուբենը։ Գրելը կատարվում էր օտար լեզուներով կամ մեհենագրությամբ։ Գրավոր մշակույթը թույլ էր զարգացած, և գիտելիքը հիմնականում փոխանցվում էր բանավոր ձևով՝ ավանդությունների, երգերի և առասպելների միջոցով։
Մաշտոցյան շրջան V դարում Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը (405 թ.)։ Դրանից հետո բացվեցին դպրոցներ, սկսվեց հայերեն գրականության զարգացումը, թարգմանվեցին կարևոր գրքեր, հատկապես Աստվածաշունչը։ Գրավոր մշակույթը դարձավ ժողովրդի կյանքի հիմք։
Համեմատություն Նախամաշտոցյան շրջանում հայերը չունեին միասնական գրային համակարգ, իսկ մաշտոցյան շրջանում ստեղծվեց սեփական այբուբենը և զարգացավ կրթությունը ու գրականությունը։
Այսօր օգտագործվող ձեռքբերումները Այսօր մենք օգտագործում ենք հենց մաշտոցյան շրջանի ձեռքբերումը՝ հայոց այբուբենը և հայերեն գրավոր լեզուն։ Այն դարձել է մեր կրթության, մշակույթի և ազգային ինքնության հիմքը։ Այսինքն՝ մեր դպրոցները, գրքերը և ամբողջ կրթական համակարգը հիմնված են Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած գրերի վրա։
Ե՞րբ են հիմնվել Արցախի և Վաղարշապատի առաջին դպրոցները և ո՞ր գործիչների շնորհիվ։ Արցախի և Վաղարշապատի առաջին դպրոցները հիմնվել են V դարում, հայոց գրերի ստեղծումից հետո։ Դրանք բացվել են Մեսրոպ Մաշտոցի և նրա աշակերտների նախաձեռնությամբ՝ հայոց կրթությունը տարածելու նպատակով։ Մասնավորապես՝ Մաշտոցը ինքն է հիմնել և կազմակերպել դպրոցներ տարբեր վայրերում, իսկ նրա աշակերտներից հատկապես Սահակ Պարթևի աջակցությամբ զարգացել է կրթական գործը։ Այսպիսով, Վաղարշապատում (Էջմիածին) և Արցախում առաջին դպրոցները ձևավորվել են հենց Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի գործունեության շնորհիվ։
Լրացուցիչ վարժություններ
Քննարկում․ Խմբով քննարկեք, թե ինչ դեր է ունեցել մեհենագրությունը հայ մշակույթի պահպանման գործում։
Ստեղծագործական․ Պատկերացրու, որ դու միջնադարյան դպրոցի աշակերտ ես։ Գրիր օրագրի մի էջ, որտեղ նկարագրում ես դասի ընթացքը։ Այսօր առավոտյան վաղ եկա վանքի դպրոց։ Զանգի փոխարեն մեզ կանչեց ուսուցիչը՝ քահանան։ Մենք նստեցինք քարե սեղանների շուրջ և սկսեցինք դասը աղոթքով։ Այնուհետև ուսուցիչը կարդաց Սուրբ Գրքից մի հատված, իսկ մենք հերթով կրկնում էինք և սովորում հիշել։ Դրանից հետո սկսեցինք գրել փայտե տախտակների վրա։ Երբ սխալվում էինք, ուսուցիչը մեզ ուղղում էր, երբեմն էլ խիստ էր խոսում։ Դասի վերջում կրկին աղոթեցինք և սովորեցինք մի քանի նոր բառեր հայերենով։ Ես շատ հոգնած էի, բայց ուրախ, որովհետև նոր բան սովորեցի։
Համեմատական․ Համեմատիր Արցախի և Վաղարշապատի դպրոցների հիմնադրման պատմական պայմանները։ Արցախի և Վաղարշապատի դպրոցները հիմնվել են նույն պատմական շրջանում՝ V դարում, երբ արդեն ստեղծվել էր հայոց այբուբենը և սկսվել էր ազգային կրթության զարգացումը։ Վաղարշապատի դպրոցը հիմնվել է կենտրոնում՝ հոգևոր և պետական կարևոր կենտրոնում։ Այստեղ մեծ դեր ուներ եկեղեցին և Մեսրոպ Մաշտոցի ու Սահակ Պարթևի անմիջական ղեկավարությունը։ Քանի որ Վաղարշապատը Հայաստանի հոգևոր կենտրոնն էր, դպրոցը ավելի կազմակերպված և հեղինակավոր էր։ Արցախի դպրոցները հիմնվել են ավելի հեռավոր մարզում՝ նպատակ ունենալով տարածել հայոց գիրը և կրթությունը նաև սահմանամերձ և գյուղական բնակավայրերում։ Այստեղ նույնպես մեծ դեր ունեին Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտները, որոնք գնում էին տարբեր վայրեր՝ ուսուցում կազմակերպելու համար։ Եզրակացություն Վաղարշապատում դպրոցը ձևավորվել է կենտրոնացված և եկեղեցական ուժեղ հովանավորությամբ, իսկ Արցախում՝ կրթությունը տարածելու և ժողովրդին հասանելի դարձնելու նպատակով։ Երկու դեպքում էլ ընդհանուր հիմքը եղել է Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած հայոց այբուբենը և ազգային կրթության զարգացումը։
Հիսուս Քրիստոսը, Իր մտքերն ավելի հասկանալի և տպավորիչ դարձնելու համար, մարդկանց հետ զրուցելիս և քարոզելիս խոսում էր նաև առակներով, որոնց օրինակները վերցված էին իրական կյանքից և կենցաղից:
Եվ երբ մեծ բազմություն հավաքվեց Նրա շուրջը, և շատ քաղաքներից Իր մոտ եկան, այս առակն ասաց նրանց․ «Սերմնացանը գնաց իր սերմը ցանելու։ Եվ երբ ցանում էր, մի քանիսն ընկան ճանապարհի եզրին և կոխկրտվեցին ու երկնքի թռչունները կերան դրանք։
Մի քանիսն ընկան ապառաժի վրա և ծլելուն պես չորացան, որովհետև խոնավություն չկար։ Եվ մի քանիսն ընկան փշերի մեջ, և փշերը դրանց հետ աճեցին ու խեղդեցին դրանց։ Ուրիշներն էլ ընկան լավ հողի մեջ և աճեցին ու հարյուրապատիկ պտուղ տվեցին»։ Այս բաներն ասելուց հետո բարձրաձայն կոչեց․ «Ով լսելու ականջ ունի, թող լսի՛»։
Վերլուծի՛ր առակը։ Ինչի՞ մասին է այն։
Հիսուս Քրիստոսի Սերմնացանի առակը սովորեցնում է, թե մարդիկ ինչպես են ընդունում Աստծո խոսքը։ Սերմը խոսքն է, իսկ հողերը՝ մարդկանց սրտերը։ Ոմանք չեն հասկանում ու մոռանում են, ոմանք արագ ոգևորվում են, բայց հետո հրաժարվում, ուրիշների մեջ այն խեղդվում է հոգսերով, իսկ լավ հողի նման մարդիկ ընդունում են, պահում և բարի պտուղ են տալիս։
Այսպիսով, առակը ցույց է տալիս, որ կարևոր է ոչ միայն լսել, այլ նաև հասկանալ և կիրառել լսածը։
Փոխելով բառերի վերջավորությունները՝ ստացի՛ր համառոտ նախադասություններ՝ արև, ժպտալ / լար, երգել / ծաղիկ, բացվել / աղջիկ, պարել / ծփալ, ծով։
Արևը ժպտում է: Լարը երգում է: Ծաղիկը բացվեց: Աղջիկը պարում է: Ծովը ծփում է։
Տրված համառոտ նախադասություններն ընդարձակի՛ր։ ա) Քամին փչում էր։ Սառը աշնանային քամին ուժգին փչում էր՝ ճոճելով ծառերի ճյուղերը և տերևները տարածելով շուրջբոլորը։ բ) Երաժշտությունը հուզիչ էր։ Նվագող մեղմ ու խոր զգացմունքներով լի երաժշտությունը այնքան հուզիչ էր, որ լսողները լռությամբ էին հետևում նրան։ գ) Ցորենը, բրինձը, եգիպտացորենը բույսեր են։ Ցորենը, բրինձը և եգիպտացորենը կարևոր գյուղատնտեսական բույսեր են, որոնք լայնորեն օգտագործվում են մարդկանց սննդակարգում։ դ) Արփին փայլում է։ Գիշերվա մթության մեջ հեռավոր երկնքում Արփին պայծառ փայլում է՝ լուսավորելով շրջապատը։
Օգտվելով տված հարցերից՝ կազմի՛ր ընդարձակ նախադասություններ։ ա) Ո՞ր Հակոբը, ո՞ւր տեղափոխվեց, որտեղի՞ց։ Այն Հակոբը, որը տարիներ առաջ իր հայրենի գյուղից տեղափոխվեց Երևան, նոր քաղաքում հաստատվելուց հետո սկսեց աշխատել ու կառուցել իր կյանքը։ բ) Ո՞ր հողը, երբվանի՞ց էր կանչում։ Այն հողը, որը դեռ մանկությունից էր կարծես իրեն կանչում, տարիներ շարունակ չէր թողնում նրան հանգիստ՝ միշտ հիշեցնելով վերադարձի մասին։ գ) Ո՞ր պարտեզը, ե՞րբ էր ծաղկում։ Այն պարտեզը, որը ամեն տարի գարնան սկզբից սկսած առատորեն ծաղկում էր, իր գույներով ու բույրով լցնում էր ամբողջ շրջակայքը։ դ) Ո՞ր երաժշտությունը, ինչե՞ր է բերում, ո՞ւմ։ Այդ երաժշտությունը, որը մեղմ ու հուզիչ հնչյուններով հիշողություններ է բերում մարդկանց, հաճախ մարդկանց սրտերում արթնացնում է կարոտ ու ջերմ զգացումներ։
ա) Գտի՛ր համառոտ նախադասությունները, որոշի՛ր դրանց ենթական և ստորոգյալը։
Մասնակիցներ՝ 6-րդ դասարանի սովորողներ ժամկետ՝05․05․2026-20․05․2026 Նպատակ ՝ Ձևավորել սովորողների կարողությունը հասկանալու և ճիշտ գնահատելու զեղչերը, զարգացնել տոկոսների կիրառման հմտությունները և սովորեցնել խուսափել թվային «խաբկանքներից» առօրյա կյանքում։ Խնդիրները՝ Զարգացնել տոկոսների հաշվման հմտությունները (գտնել տոկոսը, ամբողջը, մնացորդը)
Սովորեցնել հաշվարկել պարզ և կրկնակի զեղչերը։
Բացատրել, թե ինչու չեն գումարվում զեղչերի տոկոսները։
Զարգացնել տրամաբանական և քննադատական մտածողությունը։
Սովորեցնել համեմատել տարբեր առաջարկներ և ընտրել առավել շահավետը։
2․10000 դրամ ապրանքի վրա կիրառվում է 20% + 10% զեղչ։Հաշվել վերջնական գինը 7200դրամ
3․12000 դրամ → 30% հետո 30%։Արդյո՞ք սա 60% է 5880դրամ
4. 10000 դրամ → 25% + 25%։Համեմատիր 50% զեղչի հետ 25% + 25% = 5625 50% = 5000 50 զեղչը ավելի մեջ է:
5. Ո՞րն է ավելի շահավետ ա)40% զեղչ բ )30% + 10% Բացատրել 40% = 6000, 30% + 10% = 6300 40% ավելի շահավետ է: 6․Ընտրիր ճիշտ տարբերակը ա)15000 դրամ՝ 20% զեղչ 12000 բ)18000 դրամ՝ 30% զեղչ 12600 ա) տարբերակը ավելի շահավետ է:
7․ Ո՞րն է ավելի էժան վերջում ա)10000 դրամ → 50% բ)10000 դրամ → 30% + 20% 50% զեղչը ավելի էժան է:
Նույնն են, թե ոչ: Ոչ
Իրական կյանքի խնդիրներ
8․Խանութում գրված է՝ «70% զեղչ» ապրանքի գինը եղել է 30000 դրամ։Որքա՞ն է նոր գինը։ 9000 դրամ
9․ Ապրանքը սկզբում եղել է 10000 դրամ, բարձրացրել են մինչև 12000, ապա իջեցրել 20% զեղչ։Իրականում շահել ենք, թե ոչ 400 դրամով շահել են:
«Խաբկանքի» հարցեր
10․ Ճի՞շտ է, թե սխալ 30% + 20% = 50% զեղչ սխալ է:
11 ․Ճի՞շտ է, թե սխալ։Երկու անգամ 25% զեղչը հավասար է 50%-ի սխալ է: 12 ․Ինչու՞ են խանութները գրում 9990 դրամ, ոչ թե 10000 Սիրելի սովորող ․ 9990 ընկալվում է 9000-ի մեջ:
«Հորինիր քո սեփական զեղչը, որը թվում է մեծ, բայց իրականում այդքան էլ չէ»
Այս նախագծի ընթացքում պարզ դարձավ, որ զեղչերը միշտ չէ, որ այնքան շահավետ են, որքան թվում են առաջին հայացքից։ Թվերը կարող են «խաբել», եթե չենք կատարում ճիշտ հաշվարկներ և պարզապես վստահում ենք գովազդին։
Սովորողները սովորեցին հաշվարկել տոկոսները, տարբերել պարզ և կրկնակի զեղչերը, ինչպես նաև համեմատել տարբեր առաջարկներ։ Պարզ դարձավ, որ նույն թվերը կարող են տարբեր արդյունքներ տալ, եթե կիրառվում են տարբեր ձևերով։
Նախագիծը ցույց տվեց, որ մաթեմատիկան կարևոր է ոչ միայն դասարանում, այլև առօրյա կյանքում․ այն օգնում է ճիշտ որոշումներ ընդունել և չընկնել թվային հնարքների ազդեցության տակ։
Արդյունքում կարելի է եզրակացնել, որ յուրաքանչյուր գնման դեպքում կարևոր է մտածել, հաշվարկել և միայն հետո կատարել ընտրություն:
Մարդու օրգանիզմում բջիջներն առաջացնում են հյուսվածքներ, իսկ հյուսվածքներն էլ՝ օրգաններ:
Օրգանը մարմնի այն մասն է, որն ունի որոշակի ձև, տարբերվում է իր յուրահատուկ կառուցվածքով, օրգանիզմում զբաղեցնում է որոշակի տեղ և կատարում է որոշակի ֆունկցիա։
Օրգանը կազմված է մի քանի հյուսվածքներից։ Օրգանները կարող են լինել ներքին կամ արտաքին:
Ականջը և քիթը արտաքին օրգաններ են, իսկ սիրտն ու ստամոքսը՝ ներքին:
Երկու և ավելի օրգանների միասնությունը, որոնք կատարում են համատեղ ընդհանուր գործառույթ անվանում են օրգան համակարգ:
Մարդու օրգանիզմում գոյություն ունեն 10 օրգան համակարգեր:
1․ Նյարդային համակարգ 2. Հենաշարժիչ համակարգ 3.Արյունատար համակարգ 4. Շնչառական համակարգ 5. Մարսողական համակարգ 6. Ծածկույթային (ծածկող) համակարգ 7. Միզարտազատական համակարգ 8.Վերարտադրողական համակարգ 9. Իմունային համակարգ 10. Ներզատական համակարգ
Ինչով է օրգանը տարբերվում հյուսվածքից:
Ինչու են որոշ օրգաններ դասվում որպես արտաքին, իսկ մյուսները՝ ներքին․ բեր օրինակներ և բացատրիր տարբերությունը։
Ի՞նչ է օրգան համակարգը, և ինչո՞ւ է կարևոր, որ մի քանի օրգաններ աշխատեն միասին մեկ ընդհանուր գործառույթ կատարելու համար։
Մենք ընկալում ենք տարբեր ձայներ՝ առվակների կարկաչը, տերևների սվսվոցը, մարդկանց և երաժշտական գործիքների ձայները: Ձայնի աղբյուր են տարբեր մարմինների կամ նրանց որոշ մասերի տատանումները: Մինչև 17 Հց հաճախությամբ տատանումների առաջացրած ձայնը կոչվում է ինֆրաձայն, իսկ 20 հազար հերցից բարձր հաճախությամբ տատանումների առաջացրած ձայնը՝ ուլտրաձայն (գերձայն): Մարդու ականջը որպես ձայն ընկալում է միայն այն տատանումները, որոնց հաճախությունն ընկած է 16-20000 հերցի սահմաններում: Այդպիսի տատանումները կոչվում են լսելի (ակուստիկ) տատանումներ:
Մարդիկ և կենդանիները շրջապատի մասին տեղեկատվություն ստանում են ոչ միայն տեսողության, այլ նաև լսողության միջոցով: Աշխարհը լի է տարատեսակ ձայներով:
Օրինակ՝ Մենք լսում ենք մարդկանց ձայնը, թռչունների ծլվլոցը, միջատների տզզոցը, երաժշտական նվագարանների ձայները, մեքենաների աղմուկը, ամպերի որոտը և այլն: Համարյա բոլոր կենդանիներն օժտված են ձայն արձակելու և շրջապատից ձայներ ընկալելու ունակությամբ։ Ի տարբերություն կենդանիների` մարդը կարողանում է խոսել, ինչը եզակի հնարավորություն է ստեղծում մարդկանց` հաղորդակցվելու միմյանց հետ: Դիտումները ցույց են տալիս, որ ձայնի առաջացումը սերտորեն կապված է տատանումների հետ: Ձայնի աղբյուր են տարբեր մարմինների կամ նրանց մասերի տատանումները։ Նվագարանի լարը սովորական պայմաններում ձայն չի արձակում, սակայն բավական է ստիպել, որ լարը տատանվի, և մենք անմիջապես ձայն ենք լսում: Որոշակի հաճախության մաքուր ձայն կարելի է ստանալ կամերտոն կոչվող սարքի միջոցով: Կամերտոնի արձակած ձայնը պայմանավորված է տատանումներով, որոնք առաջանում են այդ սարքին մուրճով հարվածելիս:
Օրինակ՝ Մեղվի կամ մոծակի արձակած ձայնը պայմանավորված է նրանց թևիկների տատանումներով, մարդու ձայնը` ձայնալարերի տատանումներով և այլն: Ձայնը բնութագրվում է տատանումների հաճախությամբ: Հաճախությունը մեկ վայրկյանում կատարվող տատանումների թիվն է, չափվում է հերցերով (1 Հց): Ոչ բոլոր տատանումներն են լսելի մարդուն: Մարդու ականջը որպես ձայն ընկալում է այն տատանումները, որոնց հաճախությունն ընկած է 16-ից մինչև 20000 Հց տիրույթում: 16-ից մինչև 20000 Հց տիրույթի տատանումները կոչվում են լսելի (ակուստիկ) տատանումներ։ 16 Հց-ից փոքր հաճախությամբ ձայնն անվանում են ենթաձայն, իսկ 20000 Հց-ից մեծ հաճախությամբ ձայնը` անդրաձայն:
Ենթաձայնը և անդրաձայնը մարդու ականջը չի ընկալում:
Հարցեր՝ 1. Ինչպե՞ս է առաջանում ձայնը: Նկարագրե՛ք ձայնի առաջացման որևէ օրինակ: Այն առաջանում է տատանումների պատճառով։ Օրինակ եթե ես հարվածեմ սեղանին կլսվի ձայն։ 2. Մատը թեթևակի հպե՛ք ձեր կոկորդին և խոսե՛ք: Նկարագրե՛ք, թե ինչ եք զգում այդ պահին: Զգում եմ կարծես խեխտվեմ 3. Որսորդները իրենց ականջը հաճախ հպում են հողին: Ինչու՞: Որպեսզի լսեն կենդանիների քայլի տատանումները 4. Մատիտով հարվածե՛ք ապակե բաժակին և նրա շուրթին հպե՛ք թելից կախված թեթև գնդիկը: Ի՞նչ եք լսում և տեսնում: Ես լսում եմ բարձր հնչյուն և գունդը սկսում է արագ գնալ աջ ու ձախ
Մարդու աչքը կազմված է բազմաթիվ մասերից, շատ նուրբ և զգայուն համակարգ է:
Մարդիկ և կենդանիները շրջակա միջավայրի մասին ամենաշատ տեղեկությունը ստանում են տեսողության միջոցով: Տեսողությունն օգնում է մարդուն տարբերել մարմինների ձևը, չափերը, գույնը, իմանալ` հեռու, թե՞ մոտիկ են գտնվում դրանք, շարժվում, թե՞ անշարժ են:
Տեսողությունն իրականացվում է տեսողական օրգանի՝ աչքի միջոցով: Մարդու աչքը շատ նուրբ և բարդ օրգան է և ունի նկարում պատկերված տեսքը:
Որևէ մարմնից լույսն ընկնելով աչքի մեջ՝ բեկվում է եղջերաթաղանթի, ակնաբյուրեղի ու ապակենման մարմնի կողմից և ընկնում ցանցաթաղանթի վրա: Ցանցաթաղանթի վրա առաջանում է առարկայի փոքրացած, իրական, շրջված պատկերը:
Ցանցաթաղանթում առաջացած գրգիռը հաղորդում է գլխուղեղին, և առաջանում է տեսողական զգացողություն:
Աչքի ծիածանաթաղանթի կենտրոնում կա կլոր անցք` բիբը: Փոփոխելով բիբի բացվածքը` աչքը կարգավորում է իր մեջ մտնող լույսի քանակը:
Արևոտ եղանակին բիբն ունի մոտավորապես 1 մմ տրամագիծ, իսկ մթության մեջ նրա տրամագիծը հասնում է մինչև 1 սմ-ի:
Ակնաբյուրեղի չափը փոխելով` աչքը կարողանում է տեսնել ինչպես հեռու, այնպես էլ` մոտ գտնվող առարկաները:
Նորմալ աչքի համար լավագույն տեսողության հեռավորությունը մոտ 25 սմ է: Այդ հեռավորության վրա մենք առարկան տեսնում ենք առանց աչքը լարելու: Ավելի փոքր հեռավորությունների վրա աչքն էապես լարվում է:
Գլխուղեղը «մշակում է» ցանցաթաղանթի վրա շրջված տեսքով ստացված պատկերներն այնպես, որ մենք դրանք տեսնում ենք ուղիղ դիրքով։
Տեսողության հիգիենա
Աչքը կարևորագույն օրգան է, որն առողջ պահելու համար անհրաժեշտ է պահպանել տեսողության հիգիենայի հետևյալ պարզագույն կանոնները.
● Անհրաժեշտ է տեսողության լարում պահանջող աշխատանքը պարբերաբար ընդհատել և հանգստացնել աչքերը
● Չպետք է երկար հեռուստացույց դիտել կամ աշխատել համակարգչով
● Պետք է գրել և կարդալ լավ լուսավորվածության պայմաններում: Չափից ավելի պայծառ կամ աղոտ լույսը կարող է վնասել աչքերը
● Չի կարելի գրել կամ կարդալ չափից ավելի կռանալով գրքի կամ տետրի վրա: Աչքից հեռավորությունը պետք է լինի 25 սմ
● Գրելիս լույսը պետք է ընկնի այնպես, որպեսզի ձեռքը ստվեր չգցի աշխատանքային մակերեսի վրա: Աջ ձեռքով գրելիս՝ ձախ կողմից, իսկ ձախ ձեռքով գրելիս՝ աջ կողմից:
● Չի կարելի կարդալ պառկած վիճակում կամ շարժվող տրանսպորտում
Երեխաների մեծ մասը ծնվում է նորմալ տեսողությամբ: Սակայն ժամանակի ընթացքում տեսողության հիգիենայի կանոնները չպահպանելու պատճառով մարդկանց մեծ մասն ունենում է տեսողական խնդիրներ: Դրանցից առավել տարածվածներն են կարճատեսությունը և հեռատեսությունը:
Նորմալ աչքը չլարված վիճակում զուգահեռ ճառագայթները հավաքում է ցանցաթաղանթի վրա (նկար I):
Կարճատեսության դեպքում աչքի ակնաբյուրեղը զուգահեռ ճառագայթները հավաքում է ցանցաթաղանթի առջևում (նկար II):
Կարճատեսությունը շտկելու համար մարդիկ դնում են ցրող ոսպնյակներով ակնոց:
Հեռատեսության դեպքում աչքի ակնաբյուրեղը զուգահեռ ճառագայթները հավաքում է ցանցաթաղանթի հետևում (նկար III):
Հեռատեսության դեպքում մարդիկ դնում ենհավաքող ոսպնյակներով ակնոց:
Հարցեր
Թվարկե՛ք մարդու աչքի մասերը և նշե՛ք դրանց նշանակությունը:
Եղջերաթաղանթ – բեկում է աչք մտնող լույսը Ակնաբյուրեղ – փոխելով իր ձևը՝ ապահովում է մոտ և հեռու առարկաների տեսանելիությունը Ապակենման մարմին – անցկացնում է լույսը դեպի ցանցաթաղանթ Ցանցաթաղանթ – ընդունում է լույսը և ձևավորում պատկերը Տեսողական նյարդ – փոխանցում է գրգիռը դեպի գլխուղեղ Ծիածանաթաղանթ – կարգավորում է լույսի քանակը Բիբ – ծիածանաթաղանթի անցք է, որի միջոցով լույսը մտնում է աչք
Որքա՞ն է նորմալ աչքի լավագույն տեսողության հեռավորությունը:
Նորմալ աչքի համար լավագույն տեսողության հեռավորությունը մոտ 25 սմ է։
Ձեզ հայտնի ի՞նչ եղանակով է կարճատեսությունը ուղղվում:
Կարճատեսությունը ուղղվում է՝ ցրող ոսպնյակներով ակնոցների միջոցով
Ի՞նչ պետք է անել տեսողության արատները կանխելու համար:
Պարբերաբար հանգստացնել աչքերը Չչարաշահել հեռուստացույցը և համակարգիչը Կարդալ և գրել լավ լուսավորված պայմաններում Պահպանել ճիշտ հեռավորություն (մոտ 25 սմ) Չկարդալ պառկած կամ շարժվող տրանսպորտում Պահպանել ճիշտ նստած դիրք և լուսավորման ուղղություն